औसधीय गुणको भण्डार- कालो जामुन

 

-जामुन (Syzygium cumini) एउटा उष्णकटिबंधीय पात र घना बारहमासी फल हो जसले मिर्टासी परिवारमा पर्छ। जामुनका साधारण नामहरू जाभा प्लम, कालो प्लम, जम्बु र जाम्बोलाना हुन्। यो भारत, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका र नेपालमा पाइन्छ। हालैमा, जामुनले यसको उच्च उपज क्षमता र प्रतिरोधी प्रकृतिका कारण शुष्क क्षेत्रमा एक बागवानी फसलको रूपमा महत्त्व प्राप्त गरेको छ।

-जामुनको फलमा उल्लेखनीय पोषण मूल्य छ। जामुन फल फलामको विश्वसनीय स्रोत हो। यसमा प्रोटीन, खनिज, चिनी र रङ्ग आदि पनि पाइन्छ। जामुनको फलमा धेरै रोगहरू नियन्त्रण गर्न ठूलो औषधीय मूल्य छ जस्तै मधुमेह, पखाला, मिर्गौला पत्थरी र पोलियुरिया आदि। जामुनका अधिकतम वृक्षहरू पाकिस्तानमा उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा र उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन् र अझै बगैंचाहरू डिजाइन गरिएको छैन।

-बृहत माटोको दायरामा, जामुनको बिरुवा लगाउन सकिन्छ। तथापि, गहिरो र राम्रो सिचाइ भएको माटो उच्च उपज क्षमता लागि सिफारिस गरिन्छ। यी प्रकारका माटोले पनि धेरै मात्रामा चिस्यान कायम राख्छ, जुन इष्टतम वृद्धि र राम्रो फलफूलका लागि उत्तम हो। जामुनको खेती उष्णकटिबंधीय र उपोष्णकटिबंधीय जलवायुमा प्राथमिकता दिइन्छ।

-यसलाई हिमालयको तल्लो क्षेत्रहरू (१३०० मिटरको उचाइसम्म) मा पनि लगाउन सकिन्छ। फलफूलको विनियम र उचाइको समयमा, जामुनको वृद्धि लागि सुख्खा जलवायु आवश्यक छ। उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा, यसको स्वाद, आकार र रङको सही विकास र फलफूलको पकाउनका लागि प्रारम्भिक वर्षा लाभदायक हुन्छ।

-Eugenia जेनेरस १,००० प्रजातिका सदाबहार रूख र झाडीहरू मिलेर बनेको छ, जुन प्रायः उष्णकटिबंधीय मूलका हुन्छन्। केही पुराना विश्व Eugenia प्रजातिहरू अब Syzygium जेनेरसमा समावेश छन्। यो मिर्टासी परिवारमा पर्छ। यी प्रजातिहरू मध्ये धेरैले खाद्य फलफूल उत्पादन गर्छन् र तिनीहरू मध्ये केहीले अलंकारिक र औषधीय मूल्य राख्छन्।

-एउटा जंगली प्रजाति S. frniticosum सानासाना खाद्य फलफूलहरूसँग वायु रोकथामको रूपमा खेती गरिन्छ। ठूलो सदाबहार रूखमा सानासाना गाढा बैजनी फलफूलहरू हुन्छन् जसमा प्रख्यात लामो बीउ हुन्छन्।

-फलफूल तितो (शरीरको ऊतकको संकुचन गर्ने) हुन्छ। लोकप्रिय फलफूल गुलाब-जामुन (S. jambos) हो। यो दक्षिण भारत र पश्चिम बंगालमा पाइन्छ। रूख धेरै अलंकारिक छ। फल पहेँलो रंगको हुन्छ, सामान्यतया स्वादहीन हुन्छ र यसमा उच्च पेक्टिन सामग्री हुन्छ। धेरै राम्रा जामुनका जातहरू छन् जसमा आकर्षक विशेषताहरू छन्।

-सानो रूखमा खाद्य फलफूलहरू हुन्छन्, S. malaccensis (मलायाली गुलाबी स्याउ) दक्षिण भारतमा पाइन्छ र S. zeylanica पश्चिमी घाटमा पाइन्छ। र अर्को सम्बन्धित फल दक्षिण भारतमा पाइने स्याउ चेरी (S. uniflora) हो।

यो सानो रूख सुगन्धित रातो फलफूलले भरिएको छ। पश्चिम बंगाल र दक्षिण भारतमा पनि S. javanicum (पानी स्याउ) पाइन्छ। धमिराको आक्रमणलाई प्रतिरोध गर्न, S. densiflora लाई जामुन (S. cumini) मा योजना रूपमा प्रयोग गरिन्छ। खेतीमा, यो फलफूलको कुनै विशिष्ट जात छैन।

-उत्तरी भारतको परिस्थितिमा, साधारण जात “राम जामुन” खेती गरिन्छ। यो राम जामुन जातले पूर्ण पकाउने चरणमा लामो, ठूला, गाढा बैजनी वा नीलो कालो फलफूल उत्पादन गर्छ। यस जातको बीउको आकार सानो हुन्छ। यो फल जून-जुलाईमा पक्छ र ग्रामीण र शहरी बजारहरूमा, यो जातको फलफूलहरू सामान्य पाइन्छ।

-जामुनको प्रजनन दुबै विधिहरू, बीउ रोपण र वनस्पतिक विधि मार्फत गरिन्छ। बीउको अस्तित्वको कारण, यसका बाबुआमाहरूको लागि वास्तविकतामा परिणत हुन्छ किनभने त्यहाँ पोलिम्ब्रियानको अस्तित्व छ। यद्यपि वनस्पतिक विधिहरू, बीउको प्रजनन अझै पनि प्राथमिकता दिइन्छ र धेरै जसो अवस्थामा, केही सफलता पाएको छ।

-तथापि, ढिलो फलफूलका कारण, बीउको प्रजननलाई प्राथमिकता दिइएको छैन। जामुनको बीउमा आलस्य छैन। रोपणका लागि बीउ ताजा र स्वस्थ हुनुपर्छ। १० वा १५ दिनपछि, अंकुरण हुनेछ। बिरुवाहरूलाई रोप्न तयार हुन्छन्, जुन अगस्टदेखि सेप्टेम्बर) वा वसन्त (फेब्रुअरीदेखि मार्च) मा पछि रुटस्टकको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

-फूल एक वर्षको बिरुवा जनसंख्यामा हुन्छ, जुन १०-१४ मिमीको मोटाई हुन्छ। महामारी जुलाई र अगस्टमा हुन्छ, थोरै वर्षाको अवस्थाहरूमा यो धेरै प्रभावकारी हुनेछ।

-कलमको सफलता फोर्केट र प्याच र घाँस शिल्डको विधिहरू द्वारा प्रदर्शन गरिएको छ। बीचमा, कलम शिल्ड वा "टी" को सन्दर्भमा फोर्कर्ट विधिमा सफलता प्राप्त गर्ने सम्भावना रिपोर्ट गरिएको छ। जामुनलाई इनोरचिंगमा पनि व्यापक रूपमा फैलाउन सकिन्छ।

-वसन्तमा उत्पादन गरिएको हावाको तहहरूमा ५०० पीपीएम आईबीए (इन्डोल ब्युटिरिक एसिड) ल्यानोलिन पेस्टमा प्रयोग गरी ६०% हावा तहहरू प्राप्त गरिन्छ, र वर्षा मौसममा होइन। अन्तर्हस्ति को अन्तर्गत, कटिङहरू जामुनमा राम्रो रूटिंगको लागि प्राप्त गरिन्छ।

-२०-२५ सेमी लामो कटिङहरू लिइन्छन् र २००० पीपीएम आईबीए (इन्डोल ब्युटिरिक एसिड) संग उपचार गरिन्छ, र त्यसैले परिणाम राम्रो हुनेछ। जामुन एक सदाबहार रूख हो र वसन्त र मनसून दुवै मौसममा रोप्न सकिन्छ। रोपण गर्नु अघि, क्षेत्र राम्रोसँग जोतिनु पर्छ र सफा गरिनु पर्छ। प्वालहरू १० मिटरको दूरीमा १x१x१ मिटरको गहिराइमा खनिन्छन्।

-कुवाहरू ७५% माटोले र बाँकी २५% राम्रोसँग कुहिएको मलले भरिनुपर्छ। प्री-उत्तेजना अवधिमा लगभग १९ किलोग्राम मल र ७५ किलोग्राम रूख-बोक्ने रूखहरू वार्षिक खुराक मानिन्छ।

-सामान्यतया, जामुन बिरुवाका बोटहरू ८ वा १० वर्ष पछि विकास गर्न सुरु गर्छन्, जबकि तिनीहरूले रोपण गरे पछि वा ६-७ वर्षको रोपण पछि फूल लगाउँछन्। बिरुवाले आवश्यक मल र मलको मात्रा देखाउँदा, सिँचाइ मापन र प्रतिरोधमा सेप्टेम्बर-अक्टोबरमा र फेरि फेब्रुअरी-मार्चमा गर्नुपर्छ।

-मलको अनुप्रयोगले फूल लगाउन, फलको कलीको निर्माण र फलको कन्फिगरेसनमा मद्दत गर्छ। कहिलेकाहीं, मल र मलको यो अनुप्रयोग प्रभावकारी नहुन सक्छ र अधिक कठोर उपचारहरू पनि हुन सक्छ, जस्तै बजिङ र जरा काट्ने। फल उत्पादकलाई जामुन रूखहरूमा मल र मलको आवेदन गर्दा सल्लाह दिइनु पर्छ र फलफूल र रूखको वृद्धिको आधारमा खुराक समायोजन गर्नुपर्छ।

-जामुन रूखहरूलाई प्रारम्भिक चरणहरूमा बारम्बार सिँचाइ आवश्यक पर्दछ। रूखहरू स्थापनापछि, सिँचाइ अन्तराल एक वर्षमा ८ देखि १० सिँचाइ हुनेछ। शरद र जाडोमा, माटो सुक्खा हुँदा कहिलेकाहीं सिँचाइ गरिनेछ।

-शरद र जाडोमा, माटो सुक्खा हुँदा कहिलेकाहीं सिँचाइ गरिनेछ। तरकारीहरूलाई रोपणका पहिलो वर्षहरूमा सहउपस्थिति रूपमा रोपिन्छ। जामुनको शाफ्टको नियमित छँटाइ आवश्यक पर्दैन। तथापि, अन्तिम केही वर्षहरूमा, पार हुने हाँगाहरू र सुक्खा हाँगाहरू हटाइनु पर्छ। बिरुवाको प्रशिक्षणको क्रममा, हाँगाहरू जमिनको स्तरभन्दा माथि ६०-१०० सेमी बढ्न सक्छन्।

-जामुनका परजीवीहरू सेतो माखा र पात खाने कीराहरू हुन्। सेतो माखालाई सबै रोगी फलहरू हटाएर र नष्ट गरेर, बिरुवाको वरिपरि स्वच्छता सुधार गरेर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ, जबकि पात खाने कीराहरूलाई ०.१% मलाथियन छर्केर वा रोजोर ३० ईसी छर्केर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। अन्य कीराहरूमा, गिलहरी र काग र सुगाहरू छन्।

-यी कीराहरूलाई ढुंगाहरू फ्याँकेर वा ड्रमहरू हिर्काएर डराउन सकिन्छ। र रोगहरू मध्ये, एन्थ्राक्नोजले जामुन फललाई आक्रमण गर्छ। ४:४:५० को एकाग्रतामा बोर्डो मिक्सचर र ०.२% डिथेन जेड-७८ स्प्रेले यो रोगलाई नियन्त्रण गर्नेछ। परिपक्व फलहरू रूखमा चढेर काँधको झोलाहरूले आफैंले टिप्नुपर्छ। फललाई क्षति हुनबाट बचाउन सावधानी अपनाउनुपर्छ। औसत उपज लगभग ८०-१०० केजी प्रति वर्ष हुन्छ।

-जामुन प्रकृतिमा अत्यधिक नाशवान छ। साधारण अवस्थामा ३-४ दिन भन्दा बढी जामुनलाई भण्डारण गर्न सकिँदैन। पूर्व-रिफ्रिजरेट गरिएको फलहरू पॉलीथिन ब्यागमा प्याक गरिएको फलहरूलाई ८-१० डिग्री सेल्सियसको तापक्रममा ८५-९०% सापेक्ष आर्द्रतामा ३ हप्ता सम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ।

-फलफूल प्याकेज गरिन्छ र बजारमा लगभग हरेक दिन पठाइन्छ। बजारमा पठाउन पाका र स्वस्थ फलफूलहरू चयन गरिन्छ। बिरामी, क्षतिग्रस्त र अपरिपक्व फलफूलहरू हटाइनु पर्छ। यी चयन गरिएको फलफूलहरू काठका टोकरीहरूमा प्याक गरिनु पर्छ र बजारमा पठाइनु पर्छ। माथि उल्लेखित सिफारिसहरूलाई लागू गरेर, हामी हाम्रो उपज र गुणस्तर मात्र सुधार गर्न सक्दैनौं तर यसको शेल्फ जीवन पनि सुधार गर्न सक्छौं।

Source: Salient Features of Jamun Cultivation, Department of Horticulture, College of Agriculture, University of Sargodha.

Translated by: Karuna Sapkota