बहुउपयोगी लट्टेखेती तथा बीउ उत्पादन गर्ने सजिलो तरिका

परिचय
लट्टे नेपालको तराई देखि पहाडको ३५०० मीटरको उचाई सम सम्म खेति गर्न सकिने बाली हो । नेपालमा बिभिन्न ठाउँ अनुसार यसलाई लट्टे, लुडे, बेथे, मार्से भन्ने गरिन्छ । बिउ तथा साग उत्पादनको दृष्टिकोणबाट यो एक बर्षे,ठाडो र अग्लो बोर्ट २.५ मिटर सम्मै प्रकृति भएको बालि हो ।

यो बाली मुख्य रुपमा दक्षिण तथा मध्ये अमेरिकामा फैलीयको पाइयता पनि यसको करिब ४०० जातहरु बिश्व भरिका उष्ण तथा उपोष्ण हावापानी मा फैलियको पाइन्छ । यो बाली लाई अन्न तथा साग दुबै रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

विशेष गरी तिन थरिका प्रजातिहरू दाना र सागको लागि प्रचलित रहेका छन । Amareanthus hypochondriacus / Amaranthus cruentus दाना उत्पादनको लागि लगाऊने गरिन्छ भने Amaranthus tricolor लाई सागको रुपमा रुचाउने गरिन्छ ।

सामान्यतया कालो दाना भयको लट्टेलाई साग तथा हल्का पहेलो रंग भयकोलाई अन्नको रुपमा प्रयोग गर्न गरिन्छ । यो बालि अत्यन्तै छिटो समय तथा कम व्यबस्थापनमै सागको रुपमा प्रयोग गर्न योग्य हुने गर्दछ । 

लट्टेको नेपाली बजार
यो बालि लाई स्वतस् उम्रने खान योग्य झारको रुपमा पनि लिने गरिन्छ । यसका कलिला मुन्टाहरुलाई परा पुर्बक काल देखि सागको रुपमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ ।

पहाडी बालि अनुशन्धान कार्यक्रम को सर्वेक्षणअनुसार विशेषतस्नेपालको सुदुर पश्चिम क्षेत्रमा अन्न को रुपमा यसको ब्यापक उत्पादन गरी भारतीय बजारमा बिक्रि गर्न तथा अन्य खाध बालीहरु संग साट्ने गरियको पाईएको छ ।

तथापी, यसको उत्पादन र कारोबारका सरकारी तथ्यांक अझै उपलब्ध छैन, नेपालकै तर्राई क्षेत्रका चितवन, नेपालगंज, सर्लाही र मध्ये पहाडका पोखरा, काठमाडौँ जस्ता ब्यापारिक केन्द्रहरुका विभिन्न तरकारी बजारहरुमा पनि यो सागको व्यापक कारोबार रहने गरेको पाईएको छ ।

अन्य सागजन्य तरकारीको आपुर्ती कम रहने मुख्यतया फागुन देखि जेठ महिना सम्मको सुक्खा समयमा यसको उत्पादन लिन सकिने हुदा यो बालि उक्त समयमा तरकारी बजारहरुमा उच्च मागमा रहने गर्दछ ।

अहिले सम्म बजारमा कारोबारमा रहेका लट्टेका जातहरु ठाउँ अनुसारका स्थानीय जातहरु नै रहेको पाईएको छ । तर साग र दाना बाहेक यो बालीको खाध परिकारहरु बनायर व्यापारिक प्रयोजनले कारोबार गरियको पायको छैन ।

लट्टेको पौष्टिक महत्व
लट्टेको दाना र पात दुवै पौष्टिकता ले भरिपुर्ण हुन्छ । यसको दाना ९०५ संम्म पचाउन
सकिने भयको ले परम्परागत रुपले हिन्दु रिवाज्हरुमा वर्त बस्नु पर्दा भुटेर दुध संग खाने गरिन्छ ।

सुष्म तत्वहरुको बदी जरुरत पर्ने बालबच्चा, सुत्केरी अवस्था को महिला तथा वृद्ध
र वृद्धाहरुलाई लट्टेमा पाइने खनिज तत्व फाइदाजनक देखिन्छ । विशेष गरी अन्य बालीहरुको तुलनामा यस बालीमा फलाम, क्याल्सियम, भिटामिन सी, फोलिक एसीड र गुणस्तरिय प्रोटिन जस्ता तत्वहरु बढी मात्रमा पाइने गर्दछ ।

केहि लेखहरुमा बताईए अनुसार दैनिक ५० देखि १०० ग्राम लट्टेको साग खाने गरेमा केटाकेटीमा हुने अन्धोपना कम भयको पाईएको छ । यो बालीको सागमा ३०५ सम्म प्रोटिन पाईन्छ ।

अन्य अन्न बालीहरुमा भन्दा लट्टेमा लाइसीन भने एमिनो एसिड (सागमा ८० मिलि ग्राम र दानामा ३ मिलि ग्राम प्रति १०० ग्राम कर्मश साग र दानामा) पाइन्छ ।

लट्टेको प्रयोग

पात र साग : लट्टेको पात र कलिलो ड़ाठ सहित को मुन्टा लाई सलादको रुपमा

काचै, उमालेर मात्रै, अचार बनायर वा अन्य स्वाद अनुसारको तरकारी सगं मिलायर पकायर खाने प्रचलन छ । धेरै समय सम्म पकाउदा यसमा भयको तत्व नस्ट हुने र उमालेर पानि फ्याक्दा तत्वहरु गुम्ने भयकोले उच्च तापक्रममा लामो समयसम्म पकाउनु हुदैन ।

दाना : दाना लाई भुटेर मह वा चिनीको चास्नीमा मोलेर डल्लो बनाइँ खान सकिन्छ भने भुटेको लट्टेलाई तातो दुध संग पनि खान सकिन्छ । त्यसै गरी बाल आहारमा यसको पिठो प्रयोग गर्दा अत्यन्त उत्तम हुन्छ । लट्टेको रोटि,पाउरोटी ,चकलेट बार पनि बनाउन सकिन्छ ।

खेति प्रबिधि
हावापानी : यो बालिलाई सामान्यतया १००० मिटर भन्दा माथिको हावापानि उपयुक्त
मानिन्छ । तर नेपालमा तराई ,बेशी ,मध्येपहाड र उच्च पहाड सबै तिर बर्षे मकै लगाउने समयमा लगाउन सकिन्छ । यो बालिले सुख्खा सहन सक्ने हुनाले बिउ छर्नेबेलामा सामान्य चिस्यान पुग्य मात्रैपनि उत्पादन लिन सकिन्छ ।

जातहरु : लट्टेको सागको लागि “१ रामेछाप हरियो लट्टे” अहिले सम्म दर्ता गरियको एक मात्र जात हो । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद , नेपाल कृषि बिभाग र लिवर्डले संयुक्त रुपमा कार्यान्वयन गरेको स्थानीय बालि परियोजनाले प्रकाशित गरेको नेपालको उच्च पर्वतीय क्षेत्रमा सिफारिस योग्य र सिफारिस गरियका बिभिन्न बालीहरुको जातहरु (१९५९(२०१६) बिषयक पुस्तकमा लट्टेको रातो मार्से, लाड़ी मार्से र सुन्तले लट्टे गरी तिन वटा जातहरु लाई दाना उत्पादन को लागि सिफारिस योग्य भनी सूचिकृत गरियको छ ।

त्यसै गरी पहाडी गरी बाली अनुसन्धान कायक्रमले गरको अनुसन्धान २ वटा तरकारीको लागि र ११ वटा जातहरु दाना उत्पादनको लागि समन्वयात्मक परीक्षणमा रहेको छन् ।

बिउको दर : बिउको दर साग वा खाधान्न के को लागि लगाईने हो सोहि अनुसार फरक हुन्छ ।

सागको लागि बिउ दर:

- तरिका नं.१ बोट देखि बोट दुरी ५–१० से.मि. कायम गर्ने,यसो गर्दा बिउ छरेको ५–७ हप्ता भित्र सबै बिरुवा उखेलेर साग को रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

- तरिका नं. २ बोट देखि बोटको दुरि २५–३० से.मि. कायम गर्ने यसो गर्दा बिउ छरेको ४–६ हप्तापछि कलिलो टुप्पो पहिलो पटक काटेर अर्को पटक टुप्पो काटेर सागको रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

खाधान्नको लागि बिउ दरः
- बोट देखि बोटको दुरि १०–१२ से.मि. र हार देखि हारको दुरी ५० से.मि. कायम राख्नु पर्दछ ।

- यसरी रोप्दा प्रति रोपनी ६६५० बोट हुन आऊछ । १–२ किलोग्राम बिउ प्रति हेक्टर वा १०० ग्राम बिउ प्रति रोपनी पर्याप्त हुन्छ ।

बिउ उपचारः
- बिउ छर्नु आगाडी थाईरम वा क्याप्टान नामक ढुसी नासक बिषादी २ ग्राम प्रति कि.ग्रा. बिउ को दरले बिउ उपचार गर्नु पर्दछ ।

- यसले बिउबाट सर्ने र सानो उमेरमा लाग्ने जराको ढुसी जन्य रोगहरु नियन्त्रण गर्न मद्धत गर्दछ ।

रोप्ने समयः
- यो बालीलाई माटोमा चिस्यानको मात्रा अनुसारको फागुनको पहिलो हप्ता देखि जेठको पहिलो हप्ता सम्म बारीमा एकल बालीको रुपमा वा मकै संग वा करेसाबारीमा अन्य तरकारी बालीहरु संग मिसायर पनि लगाऊन सकिन्छ ।

- नेपालको बिभिन्न भू–भाग अनुसार तराई मा (पुस र  माघ, मध्ये पहाडमा (फागुन देखि जेठ सम्म र उच्च पहाडमा चैत्र देखी बैसाख सम्म लगाउन सकिन्छ ।

जग्गाको तयारी, मलखाद व्यबथापन र बिउ रोप्ने तरिका :
- जग्गाको छनोट गर्दा पारिलो निकासको राम्रो प्रबन्ध भयको हल्का दोमट माटो भयको उपयुक्त हुनछ ।

जग्गा तयार गर्नु अगाडी नै ७–१० किव्न्टल प्रति रोपनी कम्पोस्ट वा राम्रोसँग कुहियको गोवर मल र १ः१ः१ किलो ग्राम नाटोजन, फस्फोरस र पोटास प्रति रोपनीको दरले प्रयोग गर्नु पर्दछ र कि.ग्रा. नाटोजनलाइ उकेरा लगाउने बेलामा र फुल्ने बेलामा आधा प्रयोग गर्नु पर्दछ ।

- बिउ अत्यन्त सानो हुने हुनाले माटो धुलो बनाउदा बिउको सही वितरण गर्न सकिन्छ । अन्यथा बिउ ठुला डल्लाहरुको बिचमा परेर नउम्रन पनि सक्छ ।

- सामान्यतया लट्टे को बिउ लाई माटोको सतह भन्दा १.५ –२ से मि तल छर्नुपर्छ । र धुलो माटो ले हल्का पुर्नु पर्दछ । बिउ माथिको तह धेरैनै पातलो हुने हुनाले माथिलो सतहको माटो चाडै सुक्छ, त्यसैले बिउ तथा भर्खरै उम्रेको बिरुवा लाइ सुक्का बाट जोगाउन बिशेस ध्यान दिनु पर्दछ ।

सिचाई तथा पानीको व्यवस्थापनः
ज्यादा चिस्यान भयमा जरा कुहिने र ओउलाउने रोग लाग्ने हुनाले उपयुक्त परिमाणको सिचाई दिनु पदर्छ निकासको उचित प्रबन्धको लागि खेति लगाउने जग्गा अलिक उठाउन सकिन्छ ।

ज्यादै सुख्खा भयको अवस्थामा २ पटक पानि दिनु पर्दछ तर पानीको अभाव भयको फुल फुल्ने बेलामा दिन सकिन्छ । बर्षाको पानि वा सिचाईको पानि २ घण्टा भन्दा बढी बारीमा जम्न दिनु हुदैन । ज्यादा सुख्खा दुवै अवस्थामा सागको लागि लगाईयको लट्टेमा फुल फुल्न सक्ने हुदा होसियार हुनु पर्दछ्र

झारपात ब्यबस्थापनः
- वर्षा याममा लगाइने बाली भयकोले प्रकोप बढी नै हुने गर्दछ ।बिशेष गरी भूगोल अनुसारको बर्ख झारहरुको प्रकोप बिउ रोपेको २५–१५० दिन सम्म बढी हुन्छ ।

- पहिलो महिना कुटोको सहायताले झार निकाल्नु पर्दछ भने एक महिना पछि र उकेरा लगाउदा कोदालोले पनि झारपात निकालेर ब्यबस्थापन गर्न सकिन्छ ।

किरा ब्यबस्थापनः
- यस बालीको सुरुवाती अवस्थामा किराहरुको प्रकोप खासै देखिदैंन तर फुल फुली सके पछिका अवस्थामा बिभिन्न किराहरुले आक्रमण गर्दछन । विशेष गरी फेद काट्ने किरा गवारो र पात खाने किरा बढी मात्रमा फेद काट्ने लाग्ने गर्दछ ।

फेद काट्नेकिरा (Cut worm) को ब्यबस्थापन
जैविक बिषादी बि.टि. २ ग्राम प्रति किलो ग्राम गहुमा चोकर बनाई आधा के.जि. प्रति रोपनीका दरले बिउ रोप्नु भन्दा एक हप्ता अघि माटोमा चाराको रुपमा राख्ने । क्लोरोपाईरिफ्स १०५ गेडा प्रति रोपनी १ किलो का दरले राख्ने ।

पात खाने किरा (Leaf Caterpillar) को ब्यबस्थापन
यो किराले पातको हरियो भाग सबै खायर जालीमा मात्रै राख्ने गर्छ । उक्त जाली छिटै सुक्द्छ र उत्पादनमा रास आउछ्र रातिको समयमा यसको पोथी लाई बतिमा पारेर मार्न सकिन्छ ।

यसको नियन्त्रणको लागि मालाथिन ५० ई.सी. १ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा राखेर बिरुवामा छर्कनु पर्दछ ।

गभारोको (Steam Borer) ब्यबस्थापन
डाठ भित्रका लार्भाको नियन्त्रण कठिन हुने भयकाले फुल पार्दै हिड्ने पुतली देख्नासाथ साइपरमेर्थिन १०५ ई.सी. २ मि.लि प्रतिलिटर पानीमा घोलेर छर्ने । किराको प्रकोप बढ्दै  गएमा क्लोरानटानिलिप्रोल १८.५ एस.जि. (कोराजन) ३ मि.लि. प्रति १० लिटर पानीका दरले छर्कने ।

रोग ब्यबस्थापनः
- लट्टेमा सामान्यतया रोगको प्रकोप हुदैन । तर निकासको राम्रो प्रबन्ध नभए ओइलाऊने र बोट मर्ने रोग लाग्दछ केहि महवपूर्ण रोगहरु र ब्यबस्थापनहरु यस प्रकार छन ।

सेतो ढुसी (White Rust) : यो रोग लागेपछि पातको तल्लो भागमा सेता सेता दुसिका पोका देखिन्छन र माथिल्लो पट्टी पहेलो देखिन्छ ।

यो रोगको ब्यबस्थापनको लागी खेतबारी सफा राख्ने र रोग लागेका पात र झारहरु नस्ट गर्ने, दुई भाग चुन र एक भाग गन्धकको धुलो मिसायर मलमलको कपडामा पोको पारेर राम्रीछर्ने वा इन्डफिल –एम ४५ २ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाई छर्कनु पर्दछ ।

फेद तथा जरा कुहिने  Damping off (Pythim, Rhizocotonia):
- यो रोग लागे पछि जरा कुहिने वा माटोको सतहमा कलिलो बोटको डाठ कुहिने हुन्छ र बोट लड्छ ।

- यो रोगको ब्यबस्थापनकोलागि डयाङ उठाएर मात्रै बिउ बेर्ना लगाउने, कम्पोस्ट
सगै टाईकोदरमा नामक ढुसी को प्रयोग गर्ने, माटोलाई गहिरोगरी जोतेर घाम मा सुक्न दिने, क्लोरनेब नामक बिषादी संग बिउ र बेर्ना उपचार गर्ने, बालिचक्र उपनाउने, ओसिलो जग्गामा सके सम्म खेति नगर्ने र धेरै र लामो समय सम्म सिचाई नगर्ने ।

बालि काट्ने र भण्डारण गर्ने
साग उत्पादन र टिप्ने तरिका : रोप्ने बिधि अनुसार बोटै उखेलेर वा कलिलो टुप्पो काटेर उत्पादन लिन सकिन्छ । बिउ छरेको ४–६ हप्ता भित्र बोट उखेल्न मिल्ने हुन्छ भने ५–७ हप्तामा पहिलो पटक टुप्पो काटेर उत्पादन लिन सकिन्छ ।

पहिलो पटक टुप्पो काटेको दोश्रो हप्तामा अर्को पटक उत्पादन लिन सकिने हुन्छ र यसरी पहिलो उत्पादन पछि फुल फुल्नु अगाडिको ६० दिन सम्म वा करिब ५–६ पटक सम्म उत्पादन लिन सकिन्छ ।

राम्रो ब्यबस्थापन एक हेक्टरमा ४–६ पटक लट्टेको मुन्टाबाट उत्पादन लिदा सरदर १०–१५ टन सम्म हरियो साग लिन सकिन्छ । यो साग अत्यन्त छिटो ओइलाउने हुनाले तुरुन्त बजार पुर्याउनु पर्दछ वा टिपेर प्लास्टिक भित्र बन्द गरेर फ्रिजमा राख्नु पर्दछ ।

बिउको उत्पादनः
- लट्टेको बिउ धेरै नै सानो (११०० बिउ प्रति ग्राम) हुने हुदा बालि काट्दा र थन्क्याउडा साबधानी उपनाउनु पर्दछ ।

- बालीलाई माडेर हेर्दा बिउ सरर झर्यो भने बालि पाक्यो भन्ने बुझ्नु पर्दछ ।

- बिउको उत्पादन लिदा काट्ने, सुकाउने चुट्ने र छान्ने र निफन्ने गर्नु पर्दछ ।

- लट्टेको फुललाई हसियाले काटेर साना साना फूलहरु लाई छुट्याएर बोरामा राखेर बन्द गर्न सकिन्छ ।

- यसरी बन्द गरीएको बोरालाई २ र ३ घाम सुकाएर लौरिले बोरा बाहिरै बाट चुट्दा दाना र भुस सजिलै अलग हुन्छन ।

- तब मात्र सफा बिउ भण्डारण गर्नु पर्दछ ।

- लट्टेलाई ९५ चिस्यानमा भण्डारण गर्दा ७ बर्ष सम्म पनि उमारशक्ति कायमै गराउन सकिन्छ ।

स्रोतः कृषि ज्ञान केन्द्र, म्याग्दी