चितुवा बिरालो (वैज्ञानिक नाम: Prionailurus bengalensis) मांसाहारी प्राणी वर्ग (Carnivora Order) अन्तर्गत बिरालो परिवार (Felidae Family) मा पर्छ। यो चीन, कोरिया, भारत, बंगलादेश, जापान आदि देशहरूमा पाइन्छ। नेपालमा मध्य पहाडी र तराई क्षेत्रमा यसको बासस्थान छ। नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरू मध्ये खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा यो देख्न सकिन्छ। चितुवा बिरालोको आयु १५ देखि २० वर्षसम्म हुन्छ।
यसको शरीर चितुवा जस्तै देखिन्छ र लामो खुट्टा हुन्छ। शरीरको रङ पहेंलो हुन्छ जसमा काला दागहरू र टाउकामा 'V' आकारका काला धर्सा हुन्छन्। यसको उचाइ ३५ सेन्टिमिटर, लम्बाइ ६० सेन्टिमिटर, पुच्छर ३० देखि ३५ सेन्टिमिटर लामो हुन्छ र तौल ३ देखि ७ किलोग्रामसम्म हुन्छ। गर्भावधि ६२ देखि ७५ दिनको हुन्छ। यो IUCN को रातो सूचीमा कम जोखिम/सबैभन्दा कम चासो (lower risk/least concern) प्रजातिको रूपमा सूचीकृत छ र CITES को परिशिष्ट २ मा सूचीकृत छ। नेपालको राष्ट्रिय स्तनधारी प्राणीको रातो सूचीले यसलाई जोखिमपूर्ण प्रजाति (vulnerable species) को रूपमा वर्गीकरण गरेको छ।
नेपालमा यस प्रजातिको कानुनी हैसियत राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०३० अनुसार संरक्षित (परिशिष्ट १) छ। यसको बासस्थानको व्यापक क्षति र चोरी शिकारका कारण यो संरक्षित गरिएको हो। छाला र हड्डीका लागि यसको व्यापार राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुन्छ।
Source : राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग
