जंगली सयपत्री
समाचार शेयर गर्नुहोस्
Share this news
परिचयः
जंगली सयपत्री अत्याधिक सुगन्धित, १—२ मिटरसम्म अग्लो हुने एक वर्षे विरुवा हो । पातहरु ७—१५ से.मी. लामा चिरा–चिरा परेका हुन्छन् । प्रत्येक पातका किनारामा ११—१९ खण्ड हुन्छ । फुलको रंग पहेंलो, झुप्प परेर पल्हाएका हुन्छन् । यस वनस्पतिको उत्पति र प्रसारण दक्षिण अमेरिकाको मेक्सिकोको गर्मी प्रदेशबाट भएको हो ।
फूूल फुल्ने समयः श्रावण—भाद्र
प्राकृतिक बासस्थानः
अमेरिकाको गर्मी प्रदेशमा उत्पति भए पनि अन्य उष्ण प्रदेशहरुमा प्रसार भै प्राकृतिकरण भएको छ । जंगली सयपत्री उत्तर पश्चिम हिमालयको १२५०—२५०० मिटरसम्म उचाई भएका स्थानहरुमा खेर गएका फोहरमैला फालिएका स्थानहरु, बाटोको छेउछाउ, वस्तीको छेउछाउमा फैलिएको पाईन्छ । नेपालमा यो जंगली झारको रुपमा पश्चिम नेपालको हुम्ला, जुम्ला, डोल्पा, मुस्ताङ्गदेखि दाङ्ग, सल्यान, पाल्पासम्म फैलिएकोे पाईन्छ ।
उपयोगिताः
यसको उपयोग हुने अङ्ग सम्पूर्ण विरुवा हो । व्यापारिक रुपमा यसबाट तेल उत्पादन गरिन्छ । तेल उच्च कोटिको अत्तर तयार गर्न प्रयोग गरिन्छ । तेलको प्रयोग झिङ्गा, फट्याङ्ग्रा भगाउने, किराको लार्भा मार्ने काममा पनि प्रयोग गरिन्छ । पूर्वकालमा औषधिमा प्रयोग गरिन्थ्यो तर यसमा भएको विषालुपनाको कारण औषधिका रुपमा उपयोग गर्न बन्द गरिएको छ ।
संकलन समय र विधिः
फूल फुल्ने अवस्थामा वा आश्विन—कार्तिकमा सम्पूर्ण विरुवा संकलन गरिन्छ । विरुवा संकलन गरि खुल्ला छाँयादार स्थानमा ओईलाई वाष्पिकरण विधिबाट तेल निकालिन्छ ।
प्रसारण विधिः
जंगली सयपत्री कार्तिक—मंसीर महिनामा फूल परिपक्व हुन्छ । फूल भित्र काला लाम्चो सयपत्रीको जस्तै वीउ हुन्छन् । उक्त वीउलाई फाल्गुण—चैत्र महिनामा नर्सरी व्याडमा छरिन्छ । १५—२० दिन भित्र वीउ उम्रन शुरु हुन्छ । नर्सरीमा उत्पादित विरुवा वैशाख—जेष्ठ महिनामा कम्पोष्ट मल प्रशस्त हाली (प्रति हेक्टर २०—२५ टन) जग्गा तैयार गरी विरुवा सार्नु पर्छ । सोझै तयार गरिएको क्षेत्रमा वीउ छरेर पनि खेती गर्न सकिन्छ । खेर गएका बाटो छेउको क्षेत्रमा वीउ छरेर पनि राम्रोसँग सप्रने भएकाले त्यस्ता स्थानहरुबाट पनि संकलन गरी प्रशोधन गर्न सकिन्छ ।
प्रमुख रसायनिक तत्वः
यसको सम्पूर्ण विरुवामा सुगन्धित तेल पाइन्छ । जसमा लिमोनीन , ओसीमीन र टेजेटोन भन्ने वानस्पतिक रसायन पाइन्छ ।
Source : नेपालको आर्थिक विकासका लागि प्राथमिकता प्राप्त जडीबुटीहरु, वनस्पति विभाग, काठमाडौ
